حاصل مستقر لا يزول ، و آنگه آن معنى كه : در « اذا » مفاجات ( 1 ) هست از سرعت و فجأت ، و معنى آن كه : چون ما چنين كنيم به عوض آن كه بايد ( 2 ) كه ايشان شكر كنند و در حمد فزايند كه بنگرى ناگاه و نا انديشيده ايشان را در آيات ما مكرى باشد . مجاهد گفت : مراد به مكر ، استهزاء و تكذيب است . مقاتل بن حيّان گفت : اين مكر آن است كه ، ايشان عند اين حال نگفتند ( 3 ) كه : اين خير روزيى است كه خداى تعالى به ما داد ، گفتند : سقينا بنوء كذا ( 4 ) ، ما را به نوء عقرب و سرطان و حوت [ و ] ( 5 ) مانند اين آب دادند و باران . فرستادن باران ( 6 ) با نجوم حوالت كردندى و نوء ، بر آمدن ستاره‌اى باشد يا ( 7 ) فروشدنش كه ايشان گويند عند آن باران آيد ، و على هذا قوله : وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ ( 8 ) . * ( قُلِ اللَّه أَسْرَعُ مَكْراً ) * ، اى محمّد ( 9 ) ! تو جواب ده و بگوى كه : خداى تعالى سريع مكرتر است ، يعنى زود عقوبتتر است ، و مكر از خداى تعالى عقوبت باشد ، و براى آن مكر خواند آن را كه در برابر مكر ايشان بود ، بر ازدواج آن را مكر نام نهاد . و وجهى ديگر آن است كه : براى آن مكر خواند آن را كه ، صورت مكر ( 10 ) دارد از امهال و از استدراج ، نحو قوله : . . . سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ ( 11 ) . و قوله : . . . إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ ( 12 ) . آنگه گفت : * ( إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ ) * ، رسولان ما ، يعنى آن فريشتگان كه موكّلند بر بنى آدم از نويسندگان ، مىنويسند آنچه ايشان مىكنند و مىگويند از باب

--> ( 1 ) . مل : آن معنى كه دارد از مفاجا هست . ( 2 ) . آج ، لب ، از : مىبايد . ( 3 ) . آو ، بم : گفتندى ، آج ، لب ، آز : گفتند ، مل : بگفتندى . ( 4 ) . اساس : بنو كلبى ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 5 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : باران فرستادند ، آن . ( 7 ) . اساس : تا ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 8 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 82 . ( 9 ) . مل : محمّدا . ( 10 ) . اساس : صورت مكر مكر ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 11 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 182 . ( 12 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 178 .